Fragmenten uit het boek "de onttovering van de waanzin"
‘De grootste zegeningen komen van de waanzin’, schreef Plato. Het was de waanzin die priesteressen van orakels in staat stelde de toekomst te voorspellen. Gewone, door de mens bedachte vormen van profetie, zoals vogelschouw en droomuitleg, waren niet meer dan zwakke afspiegelingen van de ‘heilige waanzin’ die slechts een enkeling kon overvallen. Door zang, dans en extase probeerde men iets van die heilige waanzin te proeven, maar ook in de meer gangbare zielentoestanden, zoals verliefdheid of geïnspireerdheid, was waanzin te…
Het was inmiddels zes uur ’s avonds en donker. Het zwaarste zou nog komen. Satan had zijn laatste aanval geopend en de zintuigen van de bezetene geheel ontzet. Haar ogen waren naar boven gericht, haar gezicht vertoonde gruwelijke grimassen, met haar mond excessief wijd open, haar tong zwart naar binnen gekruld. Haar hoofd schudde wild heen en weer. Soms keek zij dreigend en bewoog zich naar de vrouwen die om haar heen knielden, alsof ze hen wilde verslinden. Een predikant…
Wij lezen hoe Timothy Rogers probeert hoop te houden, panisch in een lange nacht, in een storm van lawaai, donkere mist en dreigende beelden, een nacht als een foltering die maar niet over wil gaan. Alleen de hel is erger. Een wrede Satan komt vragen stellen waar hij nog angstiger door wordt. Wanhopig zoekt hij de God die hem kan helpen, maar God is zijn vijand geworden, God is als een brullende leeuw die hem probeert te vernietigen en te…
De magiër van Napels, Giovanni Battista della Porta, had een alle grenzen tussen wetenschap en sensatiezucht vervagende belangstelling voor visioenen, dromen en hysterische aanvallen. Zijn experiment met de vrouw die zich met heksenzalf had ingesmeerd om in haar luchtreis bespied te worden was slechts één uit vele, waarin Della Porta probeerde de duistere diepten van de menselijke ziel naar het zichtbare te toveren. Hij experimenteerde met hallucinogene brouwsels en zalven, belladonna en dollekruid, doornappelzaad, mandragora en bilzekruid, soms vermengd met…
De lichamelijk-emotionele wisselwerking die Jacques Ferrand (1624) beschrijft was verweven met een ander systeem, dat er op een subtiel niveau doorheen werkte. Dit was het systeem van de ziel, waarin drie zielenniveaus onderscheiden werden. We zouden ons de verwevenheid van lichamelijke en geestelijke systemen voor kunnen stellen als door elkaar heen schijnende tekeningen met op de voorgrond de organen met hun functies en bedoelingen en daarachter de drie zielensoorten. In de Renaissance gebruikte men soms het beeld van een theater…
In werkelijkheid, aldus Tryon (1689), hebben onze voorstellingen en verlangens een wonderbaarlijke diepe en verborgen oervorm (‘a wonderfull deep and hidden original’). Deze oorspronkelijke vormen worden van twee kanten vervormd: door begeerten en behoeften worden ze naar het lichamelijke getrokken, waardoor ze aan het lichaam gebonden blijven, en door de rede worden ze afgeremd en bijgestuurd, waardoor de oorspronkelijke vormen vaak niet herkenbaar zijn. Tryon schetst met woorden een soort doorzichtige sculptuur van de mens waarin we de krachten van…
Er is (volgens Henry More, 1654) steeds een plek nodig die niet meebeweegt met zintuiglijke indrukken. We moeten iets stil kunnen houden in onze geest. Het is mogelijk dat we met gedachten naar plaatsen gaan waar we nu niet zijn, dat we met onze verbeelding achter de objecten datgene aanvullen wat we niet zien, dat we innerlijke impulsen kunnen relativeren, erop ingaan of ze laten wegebben. Daarvoor is een punt nodig dat niet de indruk of de impuls zelf is,…
Het was Freud die zei dat wanneer verlangens voor het bewuste ‘ik’ ontoelaatbaar zijn, deze door de innerlijke censuur worden vervormd tot iets slechts of afzichtelijks. De censuur is de vertegenwoordiger van het verinnerlijkte verbod. Door de vervorming kan de hoeveelheid psychische energie (de drift) wel doorstromen, maar alleen in beelden die voldoen aan de normen van de censuur, dus in beelden die slecht en afkeurenswaardig zijn. Verlangens en voorstellingen worden dus bewustzijnsgeschikt gemaakt, opdat het bewuste ‘ik’ gevrijwaard blijft…
In 1624 schreef de Fransman Jacques Ferrand een prachtig boek over verliefdheid en liefdesverdriet, de Erotomania. Verliefdheid werd in die tijd vaak als vorm van waanzin beschreven, omdat het daar tenslotte wel wat kenmerken van had: een prettige en in eerste instantie onschuldige vorm van vervoering of trance die kon uitgroeien tot wanhoop en soms waanzin, voorbij alle grenzen van redelijkheid. Wanhopigen doolden rond, zwierven door de nacht en raakten soms helemaal verwilderd. In zijn Erotomania vroeg Jacques Ferrand zich…
Volgens de mechanicist Digby blijven indrukken die tegelijkertijd in de hersens binnenkomen altijd bij elkaar, ook als ze verschillend van aard zijn en niet door een gemeenschappelijke gelijkenis verbonden zijn. Boodschappers (deeltjes) die een herinnering in het geheugen ophalen, zullen altijd enkele deeltjes meenemen die ooit op hetzelfde moment in het brein binnenkwamen. Een muziekstuk bijvoorbeeld, zal altijd met de persoon of gebeurtenis verbonden blijven waarmee het ooit samen de verbeelding binnendrong. Sommige deeltjes worden nooit meer opgeroepen. Ze blijven…
Voor dit onderzoek bracht ik enige maanden in Londen door en zat daar regelmatig in de Reading Room van de British Library. De Reading Room was toen nog in de reusachtige koepelzaal naast het British Museum. Ik las daar een boek van Thomas Tryon uit 1689. Op de binnenpagina stond een handgeschreven tekst: When this book thou seest remember methough I am dead and gonefor when living I was thought like thee,but alas to soon was sent for; which Die…